Lignofajro en Ercmontaro, eksplodoj ekster Parizo kaj Higgs-bosono en boteleto

CMS Higgs-event

Novjaron mi kutime bonvenigas kun amikoj en Ercmontaro. Tie ni renkontiĝas en malnova vilaĝa domo kaj festas en ĝia ĝardeno ĉirkaŭ granda lignofajro.

Neniu el nia amika rondo kunportas artfajraĵojn. Tamen ankaŭ nia jarŝanĝo ne pasas sen eksplodoj, ĉar la vilaĝa junularo noktomeze pafas ĉiujare ĉirkaŭ mil eŭrojn en la ĉielon.

Ĉijare partoprenis du francoj, kiuj iam studis en Germanio. Unu vivas nun en Parizo kaj rakontis, ke tie piroteknikaĵoj estas malpermesataj pro tro multaj akcidentoj kaj krimoj. Do, tiu Parizano spertis en tiu montara vilaĝeto eble pli laŭtan spektaklon ol li estus spertinta en sia metropolo Parizo.

La supra bildo tamen ne montras artfajron en Ercmontaro (mi ne fotis). Ĝi ilustras interagon de Higgs-bosono. La alia franco esploras kiel fizikisto ĉe CERN, kie tiu partiklo pasintjare estis malkovrita. Venontfoje li kunportos kiel suveniron almenaŭ unu Higgs-bosonon en boteleto. Tion li promesis.

Käthe Reichel

Bundesarchiv Bild 183-1989-1104-012, Berlin, Demonstration, Käthe Reichel

Pasintan nokton mortis Käthe Reichel. Probable vi ne konas ŝian nomon, krom se vi fakas pri germanaj aktoroj aŭ pri Bertolt Brecht. Käthe Reichel estis — se mi neniun forgesis — la laste mortinta amatino de Brecht.

Kiam mi konsciiĝis pri tiu fakto, mi mem surpriziĝis, ĉar Brecht mortis jam antaŭ longa tempo, en 1956, dek jarojn antaŭ mia naskiĝo. Tio montras ne nur rimarkindan aĝodiferencon inter ambaŭ, sed ankaŭ la relative mallongan vivon de Brecht (58 jaroj) kaj la relative longan vivon de Reichel (86 jaroj).

Käthe Reichel estis aktoro, precipe en teatro. Ŝi rolis ankaŭ en multaj germanlingvaj filmoj, en kiuj ŝi parolis per nekutime malforta, persone tipa voĉo. Tia voĉo ŝajne konvenis al ŝia neforta staturo. Tamen, unufoje mi aŭdis ŝin en la reala vivo: dum politika demonstracio. Tiam ŝi surprizis min per veke forta voĉo de teatra aktoro, kiu konvenis por alvoko dum politika protesto. Multfoje ŝi utiligis sian famon por aŭdigi popolajn postulojn je homaj rajtoj kaj justa paco en la mondo.

Abdiko de la ŝtatestro

Horst Köhler kaj Jens Böhrnsen. cc rudimente
Horst Köhler kaj Jens Böhrnsen. (cc) rudimente

Hieraŭ la Prezidanto de Germanio surprizis per abdiko. Horst Köhler klarigis sian decidon per publika kritiko, al kiu mankas — laŭ lia opinio — la necesa respekto antaŭ lia alta ofico.

Kio okazis? Horst Köhler vizitis germanajn soldatojn, kiuj nun okupadas Afganion. En 2010-05-22, dum reflugo al Germanio, li diris en radia intervjuo, ke militado necesas ankaŭ por la ekonomiaj celoj de Germanio. Ankaŭ por tio mortas homoj.

Tio kompreneble kontraŭas la opiniojn de multaj homoj en (kaj certe ankaŭ ekster) Germanio. Normalaj homoj malpreferas morti pro ekonomiaj interesoj. Do, sekvis publika kritikado, kiel ĝi kutimas post nesufiĉe Orwell-a retoriko de politikisto. Intertempe la skandaleto jam finiĝis; multaj eĉ ne rimarkis ĝin. Tial la abdiko de la ŝtatestro estis tre surpriza. Neniu povis imagi, ke Köhler komencas ŝtatan krizon pro tia ordinara afero.

Antaŭ unu jaro mi skribis pri la elektiĝo de Köhler kaj pri la ofico de la Federacia Prezidanto en Germanio ĝenerale. Nun komisie anstataŭas lin la Prezidanto de la Federacia Konsilio, Jens Böhrnsen (vidu la supran bildon). Necesas elekto de nova Federacia Prezidanto ene de 30 tagoj, sed ankoraŭ mankas kandidatoj.

Mia klimato

forcejo - rozkolore nuba

Forcejo — rozkolore nuba

Okazas nun Kopenhaga Kongreso pri Klimata Ŝanĝiĝo. Mi devas konfesi, ke la aŭgurita klimata katastrofo nur milde interesas min. Tamen, por amuzo, mi kalkulis mian propran kontribuon al la damaĝo de la tutplanedaj vivkondiĉoj. Mi trovis germanlingvan retprogramon, kiu montras la proksimuman jaran emision de karbon-dioksido, kiun mi mem kaŭzas pro mia vivstilo. La kalkulilo konsideras la konduton en diversaj vivsferoj: publikaj servoj (kaŭzantaj emisiojn, kiuj ne dependas de individua konduto), energio por loĝado kaj transporto, manĝkutimoj kaj cetera konsumado.

Jen mia persona jara emisio de CO2 kompare al emisio de averaĝa germano:

vivsfero          mi          normalulo

publika           1,24 t       1,24 t
hejtado           0,10 t       1,97 t
kurento           0,65 t       0,75 t
transporto        0,07 t       0,11 t
nutrado           1,33 t       1,65 t
konsumado         2,14 t       2,75 t

sumoj             5,52 t      10,88 t
diferenco                     -5,36 t

Do, eble en lundo mi devos promeni (ne veturi!) al la Prezidanto de Germanio por oficiala peto de nova honora titolo: Klimata Heroo! Mi mem surpriziĝis pri mia klimat-heroeco, ĉar mi ne konscie vivas karbon-dioksid-ŝpare. Sed Germanio ja facile povus duonigi sian karbon-dioksido-emision, se ĉiuj germanoj vivus kiel mi. Tio gravus ankaŭ tutmonde, ĉar Germanio apartenas al la plej grandaj emisiantoj de karbon-dioksido. Eĉ pli bonus, se mi kaj la aliaj germanoj atingus la emisio-nivelon de averaĝa homarano: po 3,8 tunoj da karbon-dioksido dum jaro.

Aŭ ni solvu la problemon liberalisme: Ĉiu ricevu sian propran klimaton!

Novembro

folioj sub poplo balzama

En Germanio la novembro havas fifamon de monato plej griza, trista, morna. Ignoremaj promenantoj kiel mi eble ne sufiĉe atentas tion, ĉar ankaŭ novembre kelkfoje brilas la suno, bluas la ĉielo kaj buntas la arbaro. Tamen, se mi bone memoras statistikon, en novembro malsanuloj mortas pli ofte ol en aliaj monatoj. Pli oftas ankaŭ memmortigoj.

Hieraŭ okazis unu el la plej grandaj funebraj ceremonioj en la historio de Germanio. Memmortigis sin Robert Enke. Li estis golulo de la nacia futbalteamo. Dum jaroj la heroo suferis je malsana deprimo, kaj nun li ne plu eltenis la novembron kaj saltis antaŭ trajnon. 45 000 homoj partoprenis la funebran ceremonion en kaj ekster la stadiono de Hannover 96, lia klubo. Ploris konataj ŝtonkoruloj, venis ministroj, ĉefministroj kaj eĉ eksa kanceliero Gerhard Schröder. La gravigo de tiu funebro ŝajnas iom troa. Tamen mirigis min la serioza konduto de la homoj. Eĉ la dresitaj gravuloj ne diris tro banalajn stultaĵojn. Ĉiuj agis konvene al la situacio, kvazaŭ futbalemuloj estus la plej saĝaj homoj sur Tero.

Min mem futbalo malmulte interesas, kvankam min kelkfoje amuzas la frenezeco de la fanatikuloj. Unu el ili estas mia kolego. Dum mi pri futbalo scias nenion, li scias ĉion. Li posedas eĉ permesilon por arbitraciantoj de Bundesliga, la plej alta futbaloligo en Germanio! Pasintan semajnon mi denove ŝokis lin, menciante ke mi neniam antaŭe aŭdis la nomon Robert Enke. Li tuj parkere prelegis kvaronan horon pri vivo kaj verko de Robert Enke en ĉiuj kluboj de infanaĝo ĝis memmortigo.

folioj en novembro
Novembro el vidpunkto de promenanto.

Al gran sole carico d’amure

Operejo de Leipzig
Unua bildtitolo: La revolucia muziko de Luigi Nono skuas la murojn de miljaroj.
Dua bildtitolo: La Operejo de Leipzig fotita nokte sen stativo.

Ĉiaŭtune en Germanio okazas diversaj festoj rememorige al la Paca Revolucio en 1989. Hodiaŭ antaŭ 20 jaroj falis la Berlina Muro. Tio apartenas al la gravaj historiaj eventoj de la 20-a jarcento, ĉar la Berlina Muro estis simbolo de la Malvarma Milito. La falo de la Berlina Muro markas finon de epoko: ne nur la finon de la Malvarma Milito, sed ankaŭ la finon de la reala socialismo laŭ sovetia modelo. La esencaj trajtoj de la nova, nuna epoko ŝajnas al mi ankoraŭ ne tre klaraj. Eble la Berlina Muro estis nur antaŭsigno de eĉ pli grava epokofino: la fino de la eŭrop(deven)a hegemonio super la planedo Tero.

Kelkajn privatajn rememorojn pri la Paca Revolucio en Leipzig vi povas legi en mia artikolo Akra municio. Rememorojn pri la falo de la Berlino Muro mi ne havas. Malgraŭ ĝia historia graveco tiu evento ne tuŝis mian koron. Poste iu provis konvinki min, ke tiam mi fariĝis “libera”. Sed evidente ni havis diversajn komprenojn de libereco. Jes, dum la Malvarma Milito estis pli komplike transiri la okcidentan limon de GDR. Tamen, rigardu mapon de Eŭrazio: okcidenta Eŭropo estas nur eta postaĵo de grandega kontinento. Kial mi sentu klaŭstrofobion, se la mondoparto oriente de la Fera Kurteno vastas ĝis Pacifiko? Eble mi tiam malpli kontentus, se okcidenta Eŭropo same interesus min kiel orienta Eŭropo kaj Siberio. Tiel ne estis kaj tial la falo de la Berlina Muro al mi estis nura gazeta novaĵo. Nur post preskaŭ du monatoj mi mem vizitis Okcidentan Germanion (fakte Okcidentan Berlinon, kiu oficiale ne apartenis al FRG).

Manko de rememoro ne melhelpu festadon! Mi solenis la Murofeston en operejo (jam dimanĉe, hieraŭ). La artistoj havis vere spritan ideon. Dediĉe al la Paca Revolucio ili surscenigis operon pri fiaskintaj revolucioj laŭ metodo de socialisma realismo: Al gran sole carico d’amore de Luigi Nono. Verŝajne nur malmultaj konas tiun komponiston kaj tiun operon; tamen li famas inter fakuloj. Fakte mi ne estas fakulo. Intelekte mi ne komprenas muzikon; mi komprenas ĝin nur naive. Mi ne kapablas legi partituron kaj ne ludas instrumenton krom trilfajfilo. Tamen, mia naiveco ŝajne helpas kontraŭ antaŭjuĝoj, ĉar miaj muzikaj preferoj ofte kongruas kun tiuj de la fakuloj. Mi ŝatas tiel nomatan “seriozan” muzikon. Ne nur klasikan muzikon, sed ankaŭ la Novan Muzikon, kies plej fama komponisto estis Arnold Schönberg.

Luigi Nono (1924—1990) laŭdire verkis serian muzikon, sed kiel naivulo mi ne povas prijuĝi, ĉu Al gran sole carico d’amore estas tipa ekzemplo de seria muziko. La muzikan aspekton mi povas priskribi nur malklare: la sonoj promenis tra la spaco, aperis apenaŭ rimarkeblaj nuancoj, kelkfoje longaj silentoj. Necesis la plenaj fortoj de la operejo: granda orkestro (kun unu ĉef- kaj du teledirigentoj), 20 solistoj, malgranda koruso, granda koruso kaj sonbendo (sonbendaj sonoj oftas ĉe Nono). Mi supozas, ke la muzikan parton de tiu avangarda opero ankaŭ fakuloj komprenas nur post plurfoja lego de la partituro.

La opera titolo Al gran sole carico d’amore (Sub la granda suno de amo ŝarĝita) estas itala traduko de verso el poemo de Rimbaud: Le Mains de Jeanne-Marie (La manoj de Jeanne-Marie). La literatura figuro Jeanne-Marie de Rimbaud havis realan modelon: Luise Michele (1830—1905), elstara gvidanto de la Pariza Komunumo en 1871. Ŝi batalis precipe kontraŭ la subpremo de virinoj. Virinoj estas la plej gravaj figuroj de la opero. Ĝi rakontas pri revolucioj el la vidpunktoj de virinoj. Sufiĉe malofta vidpunkto en historiaj libroj.

Temas pri jenaj historiaj eventoj: la Pariza Komunumo, la Rusa Revolucio de 1905, la Laboristaj Ribeloj en Turino post 1950, la gerilaj bataloj en Kubo kaj Bolivio, la Vjetnama Milito. Same realaj estas multaj figuroj de la opero: kantas aŭ parolas ekzemple Marx, Lenin kaj Fidel Castro per originalaj tekstoj. Se la tekstoj fariĝas tro sekaj, la reĝisoro prezentigas ilin kiel pupteatraĵojn.

En la opero la revolucioj ne sinsekvas kronologie. La tuta historio ŝajnas daŭre aktuala kaj samtempa. La enhavo de Al gran sole carico d’amore ne bazas sur fablo, sed sur kelkaj ideoj. La plej grava ideo, kiu aperas plurfoje kaj elstare, estas admono: Pensu memstare! Ĉiuj spektantoj ricevis ankaŭ ruĝan karteton kun la surskribo: Pensu memstare!