Hoplofobio

"Man with guns" graffiti

Mi lernis novan pseŭdosciencan vorton: hoplophobia. Ĝi signifu “psikan malsanon kun neracia timo kontraŭ armiloj”. Inventis ĝin usona armilo-propagandisto.

Kiel traduki tiun pseŭdosciencan vorton? Plej komprenebla estus “armilotimo”. Tamen fipropagando ne celas kompreneblecon, sed blufon. Do konvenas neologismo: hoplofobio.

Advertisements

Nova televida projekto el Brazilo

Jen bela ekzemplo, kion kapablas profesiulo sen profesia buĝeto!

 

Fábio Monteiro, la aŭtoro de la filmo, estas laŭ siaj propraj vortoj “nova esperantisto”. Tamen li parolas Esperanton pli bone ol multaj malnovaj esperantistoj, kiuj dum jardekoj okupiĝis pri misiado, sed ial forgesis mem apliki nian lingvon.

Legu pli pri la filmeto kaj pri la intencoj de la aŭtoro en la reta taglibro de Fábio Monteiro!

TEJO kreas eventojn por Libera Folio

Karl Lagerfeld kun kukolhorlogho

TEJO funkcias perfekte kiel svisa kukolhorloĝo. Fotis: Stefan Strumbel

Demisiis Paulína Kožuchová, la ĝenerala sekretario de TEJO. Łukasz Żebrowski, ĝia prezidanto kaj respondeca pri “homaj rimedoj” respondis en Libera Folio la demandon: “Kial tiom da homoj demisias?” Kiel unuan el tri kaŭzoj li elektis la jenan:

Ni en la estraro rimarkis ke en la lasta tempo, verŝajne pro granda profesia okupiteco de la redaktoro, aperadis tre malmultaj ĝisdatigoj pri la Esperanto-movado en Libera Folio. Ni sekve decidis alpreni politikon, laŭ kiu TEJO zorgu liveri ĉiujn kelkajn semajnojn sensacian sciindaĵon, tiel ke la novaĵstrio de Libera Folio denove estu aktiva kaj altiru pli da interesiĝantoj pri la sorto de la movadaj strukturoj. La lastaj okazaĵoj en TEJO sekvas precize tiun ĉi politikon.

Supozante vera la aserton de Andreas Künzli, ministro pri strangulaj aferoj en la Esperanta Respubliko, ke ĉio en Esperantujo estas nura blufo, la supra informo malveras. TEJO funkcias perfekte kiel svisa kukolhorloĝo, neniu estrarano demisiis, sed ĉio estas ŝajnigita por nutri Liberan Folion per sensacioj.

Traduki

Traduki

Kiulingve vi nomus organizan reton por subtenado de tradukoj el kaj al multaj diversaj lingvoj? Vi nomus ĝin per neŭtrala lingvo, ĉu ne?

Traduki estas reto por kultura interŝanĝo, kiu subtenas tradukadon de literaturo el lingvoj de sudorienta Eŭropo al la germana, el la germana al sudorient-eŭropaj lingvoj kaj inter diversaj sudorient-eŭropaj lingvoj. Partoprenas tiun reton ŝtataj kaj privataj organizoj el Albanio, Aŭstrio, Bosnio kaj Hercegovino, Bulgario, Germanio, Kosovo, Kroatio, Makedonio, Montenegro, Rumanio, Serbio, Slovenio kaj Svislando.

Ĉisemajne, dum la Librofoiro de Leipzig, estis prezentataj pluraj fruktoj de Traduki. Unu el ili havas same esperantan titolon: tradukita poezio. Ĝi estas nova serio de la aŭstra eldonejo Edition Korrespondenzen. Komencas la serion volumo kun poemoj de Marko Pogačar: “An die verlorenen Hälften” (en la kroata kaj la germana, tradukita de Alida Bremer).

La Librofoiro de Leipzig okazas ĉiujare en marto. Komerce ĝi ne tiom gravas kiel la aŭtuna Librofoiro de Frankfurt, sed por legantoj ĝi pli interesas pro la riĉega kultura programo. Tradicias ankaŭ la rolo de Leipzig kiel “renkontejo de oriento kaj okcidento”. Dum la foiro okazas daŭre aranĝoj, kiuj celas kulturan interŝanĝon, simile al tiuj de Traduki. Kutime okazas ekzemple kursoj pri diversaj lingvoj.

Mi partoprenis kurson “La hungara en 20 minutoj”. Instruis György Fehéri, simpatia strangulo, helpe de praktika tuŝ-ekrano. La kurs-komencan bildon sur ĝi vi povas vidi sube. La germana frazo signifas: “Kiel parolas la marsanoj?” Kompreneble ne eblas lerni la marsan/hungaran ene de dudek minutoj. Fakte ni lernis nur unu frazon:

Derék, magyaros vacsora volt, csirkepörkölt, túróscsusza, mákos- és diósmetélt, ezenkívül penészes, büdös sajt, melyhez, istenien ízlett a büdösvizes, savanykás bor.

La frazo signifas proksimume: “Estis akceptebla hungara vespera manĝo: kokogulaŝo, kazea lardofarunaĵo, nukso- kaj papavonudeloj, krome forte odora ŝimofromaĝo, al kiu perfekte konvenis la forte odora minerala akvo en la acideta vino.”

Tiu frazo certe fariĝos grava ponto, sur kiu mi promenos al la hungara kulturo. Sinjoro Fehéri klarigis, ke ĝi devenas el romano “Alaŭdo” de Dezső Kosztolányi. Mi neniam antaŭe aŭdis tiun nomon, sed ŝajne li estas klasika aŭtoro de la hungara literaturo. Kvankam mi jam manĝis, la frazo kaptis min tiel, ke mi legos la romanon.

"Kiel parolas la marsanoj?" Komenca bildo de kurso de la hungara lingvo.

Ino Kolbe

Hodiaŭ okazis la entombigo de Ino Kolbe. Ŝi mortis kun 95 jaroj la 16-an de februaro 2010 en Leipzig. Laŭ mia scio ŝi estis la plej aĝa denaska esperantisto. Krom tiu senmerita kuriozaĵo mi opinias ŝin interesa persono, ĉar ŝi aktive partoprenis la Esperanto-movadon kaj laboris per vigla cerbo ĝis plenumiĝo de sia vivo.

Ino naskiĝis la 28-an de februaro 1914 kiel filino de Frida kaj Reinhold Voigt.  La gepatroj estis fervoraj esperantistoj kaj parolis hejme nur Esperanton. La germanan lernis Ino kaj ŝia pli juna frato Holdo nur sur la strato, dum ludado kun aliaj infanoj. Unu el la fruaj rememoroj de Ino temis pri sperto de lingva diferenco: “Foje mi revenis hejmen tute ekscitita, ĉar la aliaj asertis, ke mia turbo estas Kreisel.”

La familio Voigt estis ne nur fervoraj esperantistoj, sed ankaŭ gravaj pioniroj de la laborista Esperanto-movado. Nuntempe tiu laborista movado fariĝis malgrava; tial nia historia konscio ofte estas katenita al la historio de UEA kaj de aliaj “burĝaj” neŭtralaj Esperanto-organizoj. Tamen, precipe en Germanio ĝis 1933 la laborista, neneŭtrala Esperanto-movado estis pli aktiva kaj pli multmembra ol la neŭtrala. Ino vivis fakte en centro de la laborista Esperanto-movado, ĉar en Leipzig eldonis kelkaj laboristaj asocioj, ekzemple SAT. Eŭgeno Lanti kaj multaj nun malpli konataj aktivuloj sidis ĉe la hejma tablo de la familio Voigt. Ino mem verkis detalan germanlingvan historion pri la regiona laborista Esperanto-movado: Zur Geschichte des Deutschen Arbeiter-Esperanto-Bundes in Leipzig (Westsachsen). Ŝi verkis ankaŭ membiografion en la germana: Mein Leben mit und für Esperanto (Mia vivo per kaj por Esperanto).

Por Esperanto Ino laboris ofte per gravaj, tamen apenaŭ rimarkataj helpoj: ŝi korektis librojn, verkis indeksojn, serĉis faktojn ktp. Profesie ŝi laboris en diversaj lepsikaj eldonejoj, ekzemple en  F. A. Brockhaus. Ŝi faris do honorofice la saman por Esperanto, kion ŝi faris pagite en la laborejo. Per la helpo de Ino eldoniĝis ekzemple la Esperanto-vortaroj de Erich-Dieter Krause, lernolibroj de Till Dahlenburg kaj interlingvistikaj libroj de Detlev Blanke kaj Sabine Fiedler.

Partoprenis la entombigon la granda familio de Ino kaj multaj esperantistoj, ne nur el Leipzig. Ĉe la tombo Detlev Blanke esprimis plej trafe la etoson: “Ino, dankon ke vi vivis!”

Prahistoria astronomio

chieldisko-a

Unesko deklaris la jaron 2009 Internacia Jaro de Astronomio (IJA). Nia familio deklaris la pasintan mardon Familia Tago de Astronomio (FTA). IJA rilatas al Galileo, kiu antaŭ 400 jaroj observis la ĉielon unuafoje per teleskopo, kaj al Keplero, kiu en 1609 publikigis sian gravan verkon Astronomio nova. Nia FTA ne rilatis al tiaj modernaĵoj, sed al iomete pli longa tradicio: al la Ĉieldisko de Nebra, kiun forĝis bronzepokuloj antaŭ pli ol 3600 jaroj, kaj al la Sunobservatorio de Goseck, kiun konstruis ŝtonepokuloj antaŭ proksimume 7000 jaroj. Ankaŭ tiuj kulturaĵoj ŝajnas relative modernaj, konsidere ke en nia ĉirkaŭaĵo la unuaj homaj spuroj devenas de duona jarmiliono.

arkeo-nebra

La Ĉieldisko de Nebra estas la plej malnova konkreta bildo de la ĉielo. Trezorŝtelistoj elfosis ĝin sur monto Mittelberg. Je la deklivo de tiu monto, apud la vilaĝo Wangen, oni konstruis muzeon, kiu popularscience klarigu la Ĉieldiskon de Nebra. (Nebra estas proksima urbo.) La muzea konstruaĵo havas formon de ŝvebanta sunbarko, simila al sunbarko sur la disko. Interne troviĝas pluraj prezentaĵoj laŭ principoj de avangarda muzea pedagogio, ekzemple malgrandaj klarigantaj lumfiguroj, kiuj fantomas ĉirkaŭ la eksponaĵoj, kaj pupteatro, kiu rakontas la krimaĵon pri la trezorŝtelistoj kaj ilia fina kapto fare de ruzaj policanoj. Krome la muzeo enhavas planetarion, en kiu spekteblas filme la astronomiaj eventoj, kiujn bildigas la Ĉieldisko.

chieldisko

La Ĉieldisko konsistas el bronzo kun oraj enforĝaĵoj. La signoj sur la disko ne evidentas al nuntempuloj, ĉar ĝi estas plurfoje reverkata kaj unu parto mankas. La tuta bildo kompreneblas nur per arkeologia klarigo kaj kono de la pejzaĝo. Ĉi tie mi ne provas detalan priskribon, ĉar jam ekzistas sufiĉe ampleksa artikolo en Vikipedio. Pli koncize: la disko estis uzata diverse de diversaj generacioj. Komence ĝi taŭgis kiel memorigilo, kiu rilatigas sunjaron kaj lunjaron kaj permesas regulan trovon de superjaro. Poste la prauloj damaĝis tiun memorigan bildon per aldono de horizontarkoj. Ili markas la sunvojon dum somera kaj vintra solsticoj. En tria periodo estis aldonita la sunbarko. Tiu estas la unua funkcio, kiu ne taŭgis por kalendaraj kalkuloj de kamparanoj. Sunbarko estas ideo de mito; ĝi troveblas en multaj prahistoriaj kulturoj. En postaj generacioj la Ĉieldisko fariĝis nura kultobjekto. Fine la homoj eble forgesis, kion ili faru per la disko. Eble perdiĝis ankaŭ ĝia “magia forto”. Tamen la homoj plu estimis la Ĉieldiskon kaj entombigis ĝin, kvazaŭ mortis potenca tribestro, kun valoraj glavoj, hakiloj kaj aliaj distingaĵoj.

Cetere, la supra bildo montras nur majstran kopion. La originala Ĉieldisko de Nebra troviĝas en la Landa Muzeo pri Prahistorio en Halle. Tie laboras la arkeologoj, kiuj esploras la Ĉieldiskon. Tie ĝi kuŝas verŝajne ankaŭ pli sekura. La asekura valoro de la ĉieldisko estas 100 000 000 eŭroj.

mittelberg

Post la muzeo ni promenis sur la monton Mittelberg, kie la Ĉieldisko estis trovita. Probable tie ĝi estis ankaŭ uzata, ĉar tie eblas rigardi dum someraj solsticoj la sunsubirojn ĝuste malantaŭ monto Brocken. Ankaŭ aliaj montoj ĉe horizonto faras el Mittelberg hazardan centron de pejzaĝa sunhorloĝo, kaj sur la Ĉieldisko troviĝas kalendaraj markoj, kiuj funkcias plej bone sur tiu ĉi Mittelberg. Ĉu eĉ la nomo devenas de tiu iame grava centreco? Ĝi signifas Mezomonton.

Tamen, jen problemo: Ĉiuj rigardoj horizonten eblas nur sen arbaro sur Mittelberg. Arkeologoj supozas, ke antaŭ 3600 jaroj la montosupro estis senarbara, sed fakte mi ne komprenas la kialon. Miascie la klimato kaj la vegetaĵaro ekde la bronza epoko ne grave ŝanĝiĝis. Krome Mittelberg estas monto nur malalta, 252 metrojn, do proksimume 800 metrojn sub la loka arbarolimo. Eble niaj prauloj mem senarbarigis la monton, sed tio estis malfacila laboro.

Almenaŭ nunepoke la problemo estas solvita. 30 metrojn alta kaj 10 gradojn oblikva turo ebligas liberan rigardon trans la arbaro al la montoj ĉe la horizonto. Ankaŭ la turo mem havas funkcion de giganta sunhorloĝo.

chielokulo

De sur la turo bone videblas la trovejo de la Ĉieldisko. Kompreneble en formo de disko. Ĝi nomiĝas Ĉielokulo.

Tie du trezorŝtelistoj elfosis la Ĉieldiskon. Bedaŭrinde ili grave difektis la valoran diskon per hakilo kaj poste dum purigado. La polico bonŝance kaptis ilin. (En Germanio tiaj trezoroj apartenas al la ŝtato.) Tiel la krimuloj povis gvidi arkeologojn al la trovejo. Kono de la loko tre gravas por kompreno de la signifo.

chiel-son-disko

Post promenado refoje en la muzeon. Tie sperteblas nun eĉ rara esperantaĵo! (Ĝis 2009-11-15.) Eble vi jam aŭdis pri la plej foraj Esperanto-objektoj: En 1977 NASA startis du kosmosondilojn Voyager 1 kaj Voyager 2, kiuj esploru forajn regionojn de nia sunsistemo kaj flugu eĉ al aliaj steloj. Ambaŭ Vojaĝantoj kunportas diskon kun bildoj kaj sonoj de nia Tero por eksterteranoj. Inter la sonoj de la Tero aŭdeblas ankaŭ esperanta mesaĝo de Ralph Harry. Eksterteranoj verŝajne ne konas lin, sed eble kelkaj el vi rememoras tiun ĉarman teranon.

La muzeo prezentas nun ambaŭ diskojn apude (do la majstrokopiojn). Ambaŭ diskoj samgrandas. Ambaŭ diskoj konsistas el simila materialo: bronzo/kupro. La Ĉieldisko estas parte, la Terdisko plene orumita. La Ĉieldisko eltenis 3600 jarojn en la tero, la Terdisko eltenu 500 milionojn jarojn en la ĉielo.

Kvankam 500 milionoj da jaroj ŝajnas sufiĉe longa tempo, tamen tre malverŝajnas ke eksterteranoj trovos unu el la du Terdiskojn. Kaj se eksterteranoj vere trovos la diskon: Kion ili faru per ĝi? Ĝi troviĝas en skatolo kun bildoj, kiuj klarigu la malkodigon de la informoj. Tamen, la eksterteranoj devas esti sufiĉe inteligentaj por kompreni tiun bildklarigon. Kaj poste mankos al ili la bilda Cseh-kurso de Audrey Childs-Mee por kompreni la paroladon de Ralph Harry.

Bonŝance mi estas terano kaj povis aŭskulti la mesaĝon de Ralph Harry sen antaŭa konstruo de gramofono.

sondisko

Posttagmeze ni veturis al la vilaĝo Goseck por admiri la astronomojn ŝtonepokajn. Sur kampo apud Goseck arkeologoj elfosis kaj poste rekonstruis la plej malnovan sunobservatorion de la mondo. Ĝi similas al la fama Stonehenge en Anglio: do vasta cirklo kun markoj por la sunbriloj je certaj datoj. Alie ol Stonehenge la Sunobservatorio de Goseck konsistas ne el egŝtonoj, sed el malpli imponaj palisoj, kaj Goseck estis konstruata antaŭ 7000 jaroj, dum Stonehenge kelkajn jarmilojn pli junas.

Kiam ni alvenis, ni rigardis la sunobservatorion tamen nur elaŭte, ĉar la spiritoj de la ŝtonepokaj ŝamanoj alvokis fortan pluvegon kaj ŝtormon. Suben mi metis do bildon de fotinto, kiu ĝuis pli agrablan veteron.

Fotis: Einsamer Schütze